Emperyalizm

Bir devletin, baÅŸka devlet ve ulusları gerek doÄŸrudan doÄŸruya, gerek, iktisadi bağımlılık yoluyla sömürü alanı durumuna getirmesi ya da bu amaçla yürüttüğü politika. Marksist kuramcılardan Rosa Luxemburg ve Lenin’in geliÅŸtirdiÄŸi emperyalizm kuramı, en yüksek aÅŸamasına varmış olan kapitalizmin geliÅŸmesini açıklamaya ve bundan Marksist politikanın izlemesi gereken yönleri çıkarmaya çalışır. Lenin, emperyalizmin beÅŸ temel ekonomik karakterinden, kapitalist ülkelerin fetih savaÅŸlarına giriÅŸmeleri gerektiÄŸi sonucuna varır. Bu savaÅŸlarla tükenerek umutsuzluÄŸa düşen halkalar için, ayaklanmaktan baÅŸka çıkar yol kalmayacak o andan baÅŸlayarak devrim hazırlıklarına giriÅŸecektir. Kapitalist üretim biçimi, varlığını sürdürmek için deÄŸiÅŸmek zorunda kalır. Böyle ona karşı savaÅŸanlarda yeni araÅŸtırma eÄŸilimleri uyandırır. Mao Çe Tung dışında, emperyalizmin baÅŸlıca çaÄŸdaÅŸ kuramcıları Amerikalı radikal ekonomist P.A. Baran, P.M. Sweezy ve S. Amin, C. Bettelheim gibi sosyologlardır.

Empedokles (İÖ 490-430)

Yunanlı filozof, devlet adamı ve ÅŸair. YaÅŸamı üzerine pek bilgi bulunmayan Empedokles, efsaneye göre kendini tanrı ilan etmiÅŸ ve bunu kanıtlamak için kendini Etna Yanardağı’nın kraterine atmıştır. Bugün elimizde “DoÄŸa Ãœzerine” adlı manzum eserinin bir bölümü ve “Arınmalar” adlı uzun ÅŸiirinin yaklaşık 100 dizesi bulunan Empedokles, herÅŸeyin “kökü” olan ateÅŸ, hava, su ve toprağın “sevgi” ile birleÅŸiÄŸ “kavga” ile ayrılarak”, ÅŸeyleri oluÅŸturduÄŸuna inanıyordu.

Süleyman Çelebi (1377-1411)

Osmanlı ÅŸehzadesi. Sekiz yıla yakın padiÅŸahlık yaptığı halde Osmanlı padiÅŸahları arasında yer almaz. Yıldırım Bayezid’in oÄŸludur. Timur’un eline düşmekten kurtulup kardeÅŸleriyle taht kavgasına tutuÅŸtu. Çandarlı Ali PaÅŸa’nın da yardımı ile Edirne’yi ve yöresini ele geçirip padiÅŸahlığını ilan etti. Önceleri baÅŸarılı bir yönetim kuran Süleyman Çelebi sonradan içkiye ve eÄŸlenceye düşünce kardeÅŸi Emir Musa’nın baskını sonucunda tahtından oldu. KuÅŸatmadan kurtulup Ä°stanbul’a doÄŸru kaçarken köylülerce tanınıp öldürüldü.

Emirgân

Ä°stanbul BoÄŸazı’nın Rumeli yakasında semt. Rumelihisarı ile Ä°stinye arasındadır. Eskiden yamaçlardan kıyıya kadar korularla kaplı olan buralara 17. yüzyılda FeridunpaÅŸa Bahçesi denirdi. Revan Seferi’nde Revan Kalesi’nin 4. Murat’a teslim eden Ä°ranlu Mirgune Han’a bağış olarak verilince Mirgune adını aldı, sonra bu ad zamanla Emirgan’a dönüştü. Tepede bulunan Emirgan Parkı’nda Ä°stanbul Belediyesi’nce lale yerleÅŸtirilmekte, ilkbaharda Emirgan Lale Festivali’nde, koru Ä°stanbul halkınca ziyaret edilmektedir.

Emile ya da Eğitim Üstüne

Jean-Jacques Rousseau’nun bir çocuÄŸun eÄŸitimini konu alıp iÅŸleyen romanı (1762). Yazar eserinde, doÄŸa ile kültür arasındaki çatışmaya bir çözüm araÅŸtırırken, 18. yüzyıl Avrupa toplumunda yaÅŸamaya hazırlanan bir insanı doÄŸal yoldan, doÄŸa içinde eÄŸitmeyi öngörür ve tasarısını uygular. Anasız, babasız ve balbumu gibi etkilenmeye hazır saydığı “Emile”‘i eÄŸitmeni ile baÅŸ baÅŸa bırakır. “Tanrı’nın yarattığı her ÅŸey iyidir” ilkesine inanan eÄŸitmen onu eÄŸitmeye deÄŸil, doÄŸal olarak geliÅŸtirmeye çalışır. Emile, her bilgiyi doÄŸa ile iliÅŸki kurarak kendi kendine öğrenir. Yirmi yaşına gelince, tıpkı kendisi gibi yetiÅŸmiÅŸ bir kızla (Sophie) karşılaşıp evlenir.

Bir ütopya niteliğinde olan Emile romanı, eğitimcileri ve filozofları, yüzyıllar boyunca düşündürmüş ve etkilemiştir. Ezbercilikten uzak, gözleme ve deneye dayalı, öğretmenin değil, öğrencinin etkinliğine yer veren çağdaş eğitim sistemlerinin oluşmasında bir romanın önemli etkisi olmuştur.

Emekli Sandığı

Devlet memurlarının emeklilik iÅŸlemleriyle uÄŸraÅŸan, Maliye Bakanlığı’na baÄŸlı tüzel kiÅŸiliÄŸe sahip kamu kuruluÅŸu. Merkezi Ankara’dadır. Sandığa, genel bütçe, katma bütçe, özel idare, belediye ve kamu iktisadi teÅŸebbüslerinden aylık alan memurlar baÄŸlıdır. Sandığın gelirleri, memurların aylığından kesilen ödeneklerle, kendi kuruluÅŸlarının onlar adına ödedikleri paralardan ve sandığın iÅŸletmelerinden saÄŸlanan gelirlerden oluÅŸur. Sandık, emekli memurlara, memurların dul ve yetimlerine emekli aylığı öder, ilaç ve tedavi giderlerini karşılar. Emekli aylıkları ve bütün ödemeler, devlet bankaları aracılığı ile ödenir.